नेवासा तालुक्यातील हंडी निमगाव येथील रमेश पिसाळ या प्रयोगशील शेतकर्‍याने ‘महिको सीड्स’ कंपनीच्या ‘एमआरसी ७३५१’ या बी. टी. संकरित वाणाच्या बियाण्यांची लागवड करून कपाशीचे एकरी २१ क्विंटल उत्पादन घेतले आहे. पावसाचे प्रमाण कमी असतानाही खत व पाण्याचे व्यवस्थित नियोजन करून त्यांनी ही उत्पादनाची किमया साधली आहे.

अहमदनगर जिल्हा हा ऊस व दूध उत्पादनासाठी प्रसिद्ध आहे. या जिल्ह्यातील नेवासा तालुक्यात उसाचे उत्पादन मोठ्या प्रमाणात होते. उसाबरोबरच कापसाचेही उत्पादन या बागायती पट्ट्यात चांगल्या प्रमाणात घेतले जाते. हंडी
निमगाव हे नेवासा तालुक्यातील दीड हजार लोकसंख्येचे गाव. या गावातील रमेश गणपत पिसाळ यांना शेतीमध्ये विशेष रस. एम. ए. बी. एड्. पर्यंत शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर शेतीत प्रयोग करण्याची त्यांना इच्छा झाली. प्रयोग म्हणून शेती करणार्‍या या शेतकर्‍याने गेल्या चार वर्षांपासून शेतात कापूस लावून एकरी २० ते २५ क्विंटल उत्पादन घेतले आहे.

‘महिको’च्या ‘एमआरसी ७३५१’ वाणाची लागवड
‘महिको सीड्स’ कंपनीचे अधिकारी संजय पवार यांच्या मार्गदर्शनाखाली रमेश पिसाळ यांनी कापसाचे दर्जेदार उत्पादन घेतले आहे. गेल्या वर्षीपासून या भागात पावसाचे प्रमाण कमी आहे. असे असतानाही पाण्याचे व्यवस्थित नियोजन करून त्यांनी कापसाचे एकरी २१ क्विंटल उत्पादन घेतले आहे. १४ जून २०१२ रोजी त्यांनी आपल्या २ एकर क्षेत्रात ‘महिको सीड्स’च्या ‘एमआरसी ७३५१’ या बी. टी. संकरित वाणाच्या बियाण्यांची लागवड केली. त्यांना प्रति एकर २ बॅग बियाणे लागले. दोन झाडांमध्ये साधारण १ फूट व ५ बाय १ सरीचे अंतर ठेवून एकरी आठ ते साडेआठ हजार झाडांची लागवड त्यांनी केली.

खत व पाणी व्यवस्थापन
त्यांनी लागवडीपूर्वी एकरी २ ट्रेलर शेणखत, ३ गोण्या सुपर ङ्गॉस्ङ्गेट,
१ गोणी पोटॅश, ५ किलो मॅग्नेशियम सल्ङ्गेट,
५ किलो झिंक, ५ किलो ङ्गेरस या खतांची मात्रा दिली. पाणी देण्यासाठी ठिबकचे लॅटरल टाकले. गेल्या वर्षी पाऊस कमी असल्यामुळे त्यांनी सरी थोड्या उथळ केल्या. यामुळे थोड्या वेळातच म्हणजे अर्धा ते एक तासात झाडांपर्यंत पाणी पोहोचू लागले. त्यातून आपोआपच पाण्याची बचत झाली. लागवडीनंतर चौथ्या दिवशीच बियाणे उगवले. सातव्या दिवशी खुरपणी करून तण काढण्यास सुरुवात केली. पिसाळ यांच्याकडे साडेबारा ङ्गुटी जू असून, त्याद्वारे बैलाचा औत त्यांनी सरीमध्ये घातला. इतका लांब जू ङ्गारच कमी शेतकर्‍यांकडे असतो. पिसाळ यांनी जाणीवपूर्वक इतक्या लांबीचा जू तयार करवून घेतला. बियाणे उगवल्यानंतर साधारणतः १५ दिवसांनी त्यांनी एकरी २५ किलो युरिया, २५ किलो प्लॅन्टो (दाणेदार) या खतांची मात्रा दिली.

रोग नियंत्रण
पिकावर पडणार्‍या रोगासाठी त्यांनी
मोनोरिल (इमिडा), झिल आणि पी. स्टीम औषधांची एक महिन्यानंतर ङ्गवारणी केली.
एकरी २१ क्विंटल उत्पादन
ऑक्टोबर २०१२ च्या पहिल्या आठवड्यात म्हणजेच लागवडीच्या चार महिन्यांनंतर पहिल्या टप्प्यात पिसाळ यांना एकरी ९ क्विंटल कापसाचे उत्पादन मिळाले व त्याला ४१०० रुपये प्रति क्विंटल इतका भाव मिळाला. दुसर्‍या टप्प्यातील कापसाची वेचणी ऑक्टोबर महिन्याच्याच शेवटच्या आठवड्यात करण्यात आली. या दुसर्‍या टप्प्यात एकरी ४ क्विंटल उत्पादन निघाले व त्याला प्रति क्विंटल ४३०० रुपये इतका भाव मिळाला. त्याचबरोबरच नोव्हेंबरच्या तिसर्‍या आठवड्यात एकरी ३ क्विंटल कापसाचे उत्पादन मिळाले व त्याला ४००० रुपये प्रति क्विंटल एवढा भाव मिळाला. त्यानंतर साधारणपणे अडीच महिन्यांच्या ङ्गरदडीच्या कालावधीनंतर
ङ्गेब्रुवारी २०१३ च्या पहिल्या आठवड्यात चौथ्या टप्प्यात एकरी ३ क्विंटल कापूस निघाला. त्याला प्रति क्विंटल ४२०० रुपये भाव मिळाला. शेवटच्या पाचव्या टप्प्यात एकरी २ क्विंटल कापूस मार्च २०१३ च्या पहिल्या आठवड्यात निघाला व तो प्रति क्विंटल ४६०० रुपये दराने विकला गेला. अशा प्रकारे पिसाळ यांनी कापसाचे एकरी २१ क्विंटल उत्पादन घेऊन एकूण
८७ हजार ९०० रुपये इतके उत्पन्न मिळवले. वेचणीचा एकरी खर्च १० हजार रुपये, खत व ङ्गवारणीचे २० हजार रुपये असा एकूण ३० हजार रुपये खर्च वजा जाता एकरी ५७ हजार ९०० रुपयांचे निव्वळ उत्पन्न त्यांना कापसाद्वारे मिळाले आहे. येणार्‍या हंगामात एकरी ३० क्विंटल उत्पादन काढण्याचे पिसाळ यांचे ध्येय आहे.

एकाच वेळी चार आंतरपिके
एकदा प्रायोगिक स्वरूपात रमेश पिसाळ यांनी आपल्या उसाच्या पिकात कोथिंबीर, मूग, कांदा व मिरची या चार आंतरपिकांचे एकाच वेळेस उत्पादन घेतले होते. ही चारही पिके एकत्र घेताना कुठल्याच पिकाचा दुसर्‍या पिकावर परिणाम झाला नाही, हे विशेष. या प्रयोगाची स्थानिक वृत्तपत्रांनीही चांगली दखल घेतली. अनेक शेतकर्‍यांनी त्यांच्या कापसाच्या प्लॉटला भेटी दिल्या. सोलापूरच्या ‘वनिता ऍग्रो कंपनी’नेही पिसाळ यांच्या या प्रयोगाचे कौतुक केले.
शेतीच्या आवडीपोटी रमेश पिसाळ यांनी नेवासा ङ्गाटा येथे गेल्या महिन्यात गुढीपाडव्याच्या शुभमुहूर्तावर स्वतःचे ‘त्रिवेणीश्‍वर कृषी सेवा केंद्र’ सुरू केले आहे. या कृषी सेवा केंद्रामुळे शेतकर्‍यांना मार्गदर्शन करण्याची तसेच स्वतःचे ज्ञान वाढवण्याची संधी मिळत असल्याचे त्यांनी सांगितले. कृषी विज्ञान मंडळाचे कृषी संघटक तसेच गावातील हरितक्रांती शेतकरी गटाचे अध्यक्ष म्हणूनही ते कार्यरत आहेत.
*

एका बोंडापासून ७ ग्रॅम कापूस निघावा
रमेश मिसाळ म्हणतात की, एका झाडाला ७० ते ८० कैर्‍या येणे व एका बोंडापासून ७ ग्रॅम कापूस निघणे गरजेचे आहे. जूनमध्ये होणार्‍या पावसात पहिल्या तीन दिवसांत कापसाची लागवड करणे गरजेचे आहे. मे महिन्यातच लागवडीपूर्व तयारी पूर्ण केली पाहिजे. कापूस लागवडीसाठी पूर्व-पश्‍चिम प्लॉट असला पाहिजे; जेणेकरून हवा मोकळी राहते व पिकास चांगला सूर्यप्रकाश
मिळून पीक उत्पादनात वाढ होते. शेतीच्या मशागतीकडे लक्ष दिले पाहिजे व येणार्‍या खर्चाचा चोख हिशेब ठेवला पाहिजे. शेतकर्‍यांनी बाजारपेठेवर लक्ष ठेवून तीन टप्प्यांत कापूस विकावा. तसेच दिवसातून ३ वेळा प्लॉटला भेट देऊन पाहणी करावी. पाणी नियोजन तसेच कीड, रोग व्यवस्थापन चांगल्या प्रकारे करावे, असेही त्यांनी आवर्जून सांगितले.

संपर्क : रमेश गणपत पिसाळ
हंडी निमगाव, ता. नेवासा,
जि. अहमदनगर
मो. नं. ९४०४९७८४४१